के मानव जाति अझै पनि विकसित भइरहेको छ ? के भविष्यमा हाम्रो रूप परिवर्तन हुन सक्छ ? के हामी अहिलेभन्दा होचा हुनेछौँ कि अझै अग्ला ?
मानिसको शारीरिक गुणहरू फरक हुन सक्छन् वा उनीहरूलाई पूर्ण जेनेटिक (आनुवंशिक) रूपमा कुनै निश्चित स्पेसिफिकेसन अनुसार डिजाइन गर्न सकिन्छ। सभ्यताको विकाससँगै हामीमा परिवर्तन आउँदै गएको छ।
पहिले रोग, भोकमरी र मौसमको कठिन परिस्थितिले हाम्रो इभोल्युसन (क्रमविकास) लाई प्रभावित गर्थ्यो। तर सभ्यताको विकाससँगै यी कारकहरूको प्रभाव कम हुँदै गएको छ।
यूकेको एङ्गलिया रस्किन युनिभर्सिटीका मानवशास्त्री तथा इभोल्युसनरी जेनेटिसिस्ट डा. जेसन हजसन भन्छन्, ‘मानवको विकास आज पनि निरन्तर भइरहेको छ। यसको प्रमाण के हो भने केही जीनहरू निश्चित जनसंख्यामा क्रमशः बढी सामान्य बन्दै गइरहेका छन्। तर यस्तो परिवर्तन धेरै पुस्ताहरू सम्ममा बिस्तारै हुने भएकाले कुनै पनि व्यक्तिले आफ्नो जीवनकालमै यी विकासवादी परिवर्तनहरू प्रत्यक्ष रूपमा देख्न सक्दैन।’
मानव विविधता
यूएसको स्मिथसोनियन नेशनल म्युजियम अफ नेचुरल हिस्ट्रीकी पेलियोएन्थ्रोपोलोजिस्ट ब्रियाना पोबिनर भन्छिन् कि हाम्रो खानपानले हालैको विकासमा ठूलो भूमिका खेलेको छ।
आज विश्वको करिब एक तिहाइ जनसंख्या वयस्क भएर पनि दूध पचाउन सक्छ, जबकि ५ देखि १० हजार वर्ष पहिले लगभग कसैले पनि यसो गर्न सक्दैनथे। यो निकै तीव्र गतिमा भएको विकासवादी परिवर्तन हो।
यो तब सुरु भयो जब मानिसले दुधालु जनावर पाल्न थाले। अनिकालको समयमा जसले दूध (जसमा फ्याट र प्रोटिन हुन्छ) पचाउन सक्थे, उनीहरू जीवित रहने सम्भावना बढी भयो र उनीहरूले आफ्ना जीन अगाडि बढाए।
अन्य वातावरणीय (पर्यावरणीय) कारकहरूले पनि धेरै अघिदेखि नै मानव विकासलाई प्रभाव पार्दै आएका छन्।
जब हजारौं वर्षअघि हाम्रो प्रजाति अफ्रिकाबाट संसारका विभिन्न भागहरूमा फैलियो, तब मानिसहरूले फरक–फरक प्रकारका जलवायुको सामना गर्नुपर्यो। त्यसक्रममा उनीहरूले नयाँ शारीरिक अनुकूलन विकास गरे। उदाहरणका लागि, जहाँ पराबैजनी (यूभी) प्रकाश कम थियो, त्यहाँ शरीरले भिटामिन डी प्रभावकारी रूपमा उत्पादन गर्न सकोस् भनेर मानिसहरूको छालाको रङ क्रमशः हल्का बन्दै गयो।
मानिसहरू एक–अर्काबाट अलग भएर विभिन्न क्षेत्रमा बसोबास गर्न थालेपछि स्थानीय स्तरका जैविक विविधताहरू विकास भए। तर अहिले बसाइँसराइ र भूमण्डलीकरणका कारण संसारभरका मानिसहरू फेरि विभिन्न तरिकाले एकअर्कासँग जोडिएका छन्।
बढ्दो बसाइँसराइ र ग्लोबलाइजेसन (वैश्वीकरण) का कारण जैविक विविधता कम हुन सक्ने सम्भावना छ, तर कुरा त्यति सजिलो छैन। डा. हजसन एउटा विषयमा अनुसन्धान गर्छन् जसलाई ‘असोर्टेटिभ मेटिङ’ (Assortative Mating) भनिन्छ, अर्थात् जब जीवहरूले आफूसँग मिल्दाजुल्दा साथीहरू रोज्छन्।
यसले प्राकृतिक चयनलाई अझ तीव्र बनाउन सक्छ। अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार, अग्ला मानिसहरूले आफ्नो जीवनसाथी पनि अग्लो नै रोज्ने सम्भावना बढी हुन्छ। उचाइ, तौल र अनुहारको बनावट जस्ता धेरै कुराहरू यसबाट प्रभावित हुन्छन्, जसको सीधा असर जीनको फ्रिक्वेन्सीमा पर्छ।
‘सबै कुरा मानिसकै हातमा छ’
केही यस्ता विकल्पहरू पनि हुन्छन् जसले विकास (Evolution) लाई प्रभावित गर्दैनन्। यदि तपाईं जिम गएर बलियो शरीर (मसल्स) बनाउनुहुन्छ भने, यसको मतलब यो होइन तपाईंका बच्चाहरूले पनि स्वतः बलियो मसल्सको जीन पाउनेछन्।
कस्मेटिक सर्जरीदेखि दाँत मिलाउने (अर्थोडन्टिक्स) सम्मका कुराहरूले मानिसको बाहिरी रूप एउटै जीवनकालमा बदल्न सक्छन्। सन् २०२४ मा मात्रै विश्वभर करिब ४ करोड (४० मिलियन) सर्जिकल र नन-सर्जिकल ब्युटी प्रोसीजरहरू गरिएका थिए।
डेनमार्कको आरहस युनिभर्सिटीका बायोइन्फर्मेटिक्स विशेषज्ञ थोमस मेलुन्ड भन्छन्, ‘मेडिकल साइन्सका कारण अब मानिसहरू आफ्ना जीनले तय गरे अनुसार मात्रै देखिँदैनन्।’ भविष्यमा हामी केवल बाहिरी रूप मात्र होइन, भित्री गुण पनि बदल्न सक्नेछौँ। वैज्ञानिकहरू क्रिस्पर (CRISPR) नामक प्रविधिको प्रयोग गरेर मानव जीन एडिट गरिरहेका छन्।
यस प्रविधिले लक्षित डीएनए (DNA) खोजेर त्यसलाई बदल्न सक्छ। हाल यसको प्रयोग ‘सिकल सेल’ जस्ता केही सीमित आनुवंशिक रगतसम्बन्धी रोगहरूको उपचार सुरु भइसकेको छ। यदि यो प्रविधि व्यापक रूपमा उपलब्ध भयो भने, धेरै पुस्ताको पर्खाइबिना नै एकै पटकमा मानव जीन परिवर्तन गर्न सम्भव हुनेछ।
यदि यो परिवर्तन शुक्रकीट वा डिम्ब (Germline cells) मा गरियो भने यो अर्को पुस्तामा पनि सर्नेछ। हाल मानव जातिमा यसो गर्नु पूर्ण रूपमा अनैतिक मानिन्छ। तर डा. हजसन अनुमान गर्छन् कि ५,००० वर्षपछि स्थिति उल्टो हुन सक्छ। त्यतिबेला जीनोम एडिटिङ नगर्नु नै अनैतिक मानिन सक्छ, किनकि हामी वंशानुगत रोगहरू उन्मूलन गर्न सक्षम हुनेछौँ। यसले आमाबाबुलाई आफ्ना बच्चाहरूको रूप र गुण रोज्ने विकल्प पनि दिन सक्छ।
नयाँ प्रजाति
करिब १० लाख वर्ष पहिले पृथ्वीमा ‘होमो इरेक्टस’ जस्ता मानव प्रजाति थिए। हाम्रो आफ्नै प्रजाति ‘होमो सेपियन्स’ करिब ३ लाख वर्ष पहिले अस्तित्वमा आयो। मेलुन्डका अनुसार, यदि हामी अझै १० लाख वर्ष पर्खियौँ भने हाम्रा सन्ततिहरू हामीभन्दा त्यति नै फरक हुनेछन्, जति हामी होमो इरेक्टसभन्दा फरक छौँ।
यदि मानिसहरू चन्द्रमा वा मङ्गल ग्रह जस्ता कम गुरुत्वाकर्षण भएका ठाउँमा बस्न थाले र पृथ्वीका मानिसहरूबाट पूर्ण रूपमा अलग रहे भने, त्यहाँको वातावरण अनुसार अनुकूलन हुँदा मानव जाति दुई फरक प्रजातिमा बाँडिन पनि सक्छ।
जीन प्रविधिको सहयोगमा आफ्नो जीन परिवर्तन गर्ने सम्भावनाबारे मेलुन्ड भन्छन्, ‘अन्तिम प्रश्न यो होइन कि जीवविज्ञान (Biology) ले हामीलाई के गर्छ, बरु प्रश्न यो हो कि हामी आफैँ के रोज्छौँ।’
– बीबीसी वर्ल्ड सर्भिसबाट
