नेपालको शिक्षा प्रणाली सुधारबारे बहस गर्दा प्रायः पाठ्यक्रम, परीक्षा प्रणाली, विद्यालय पूर्वाधार वा नीतिगत सुधारका विषयहरू चर्चामा आउँछन्। तर शिक्षाको वास्तविक गुणस्तर निर्धारण गर्ने मुख्य तत्व भनेको शिक्षक र शिक्षक प्रशिक्षकहरूको क्षमता, प्रतिबद्धता र उनीहरूको निरन्तर व्यावसायिक विकास हो। शिक्षकहरू नै ज्ञानका प्रत्यक्ष संवाहक हुन्, र शिक्षक प्रशिक्षकहरू ती व्यक्तिहरू हुन् जसले भविष्यका शिक्षकहरू तयार पार्ने महत्वपूर्ण जिम्मेवारी वहन गर्छन्। त्यसैले शिक्षक प्रशिक्षकहरूको पेशागत विकास केवल व्यक्तिगत उपलब्धि मात्र नभई सम्पूर्ण शिक्षा प्रणालीको दीर्घकालीन गुणस्तर सुधारसँग सम्बन्धित विषय हो।
नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशमा शिक्षकहरूको व्यावसायिक विकासबारे नीति स्तरमा धेरै चर्चा हुने गरेको भए पनि व्यवहारिक रूपमा अझै धेरै चुनौतीहरू देखिन्छन्। विशेष गरी उच्च शिक्षा संस्थाहरूमा कार्यरत शिक्षक प्रशिक्षकहरूले आफ्नो पेशागत विकासलाई कसरी अघि बढाउँछन् भन्ने विषय अझै पर्याप्त रूपमा अध्ययन र बहसको केन्द्र बन्न सकेको छैन। देशका विभिन्न क्याम्पसहरू, विशेष गरी ग्रामीण र विकट क्षेत्रमा रहेका संस्थाहरूमा शिक्षक प्रशिक्षकहरूले सीमित स्रोत, कमजोर पूर्वाधार र न्यून संस्थागत सहयोगका बीच काम गर्नुपर्छ। यस्तो परिस्थितिमा उनीहरूले कसरी आफ्नो ज्ञान अद्यावधिक राख्छन्, कसरी नयाँ शिक्षण विधिहरू प्रयोग गर्छन् र कसरी आफ्नो व्यावसायिक पहिचान निर्माण गर्छन् भन्ने प्रश्न अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।
शिक्षा अनुसन्धानले देखाएको छ कि शिक्षकहरूको व्यावसायिक विकास केवल औपचारिक तालिम वा कार्यशालामा सीमित हुने प्रक्रिया होइन। बरु यो दीर्घकालीन, निरन्तर र बहुआयामिक प्रक्रिया हो जसमा शिक्षकहरूले आफ्ना अनुभवहरूलाई पुनर्विचार गर्दै नयाँ ज्ञान र सीप विकास गर्छन्। जब शिक्षकहरू निरन्तर सिकाइमा संलग्न हुन्छन्, तब उनीहरूको शिक्षण विधि परिमार्जित हुन्छ, विद्यार्थीको सिकाइ प्रभावकारी हुन्छ र शिक्षण प्रक्रिया अझ सान्दर्भिक बन्न थाल्छ। यस कारणले शिक्षक प्रशिक्षकहरूको व्यावसायिक विकासलाई शिक्षा सुधारको मूल आधारका रूपमा हेरिन्छ।
नेपालको सन्दर्भमा शिक्षक प्रशिक्षकहरूको कार्यपरिस्थिति निकै विविध छ। केही विश्वविद्यालय र क्याम्पसहरू शहरी क्षेत्रमा आधुनिक स्रोतसाधनसहित सञ्चालन भइरहेका छन् भने धेरै क्याम्पसहरू ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा सीमित पूर्वाधारमा सञ्चालन भइरहेका छन्। यस्तो असमान संरचनाले शिक्षक प्रशिक्षकहरूको व्यावसायिक विकासका अवसरहरूमा पनि ठूलो अन्तर सिर्जना गरेको छ। ग्रामीण क्याम्पसहरूमा पुस्तकालय र अनुसन्धान सामग्रीको अभाव, इन्टरनेट र डिजिटल प्रविधिको सीमित पहुँच, अनुसन्धानका लागि समयको कमी तथा संस्थागत प्रोत्साहनको अभाव जस्ता समस्या व्यापक रूपमा देखिन्छन्।
अध्यापन भार पनि शिक्षक प्रशिक्षकहरूको व्यावसायिक विकासमा प्रभाव पार्ने अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। धेरै क्याम्पसहरूमा शिक्षकहरूले एकै समयमा धेरै विषयहरू पढाउनुपर्ने अवस्था हुन्छ। यसले अनुसन्धान, अध्ययन वा नयाँ शिक्षण विधि प्रयोग गर्न आवश्यक समय कम बनाउँछ। यस्तो परिस्थितिमा शिक्षकहरू प्रायः पाठ्यक्रम पूरा गर्ने दायित्वमै सीमित हुन बाध्य हुन्छन्। परिणामस्वरूप शिक्षण प्रक्रिया स्थिर र परम्परागत बन्ने जोखिम रहन्छ।
तर यस्ता सीमितताका बीच पनि धेरै शिक्षक प्रशिक्षकहरूले आफ्नो पेशागत विकासलाई निरन्तरता दिन विभिन्न उपायहरू अपनाएका छन्। उनीहरूले आफ्ना कक्षाहरूको अनुभवलाई विश्लेषण गर्दै शिक्षण प्रक्रियामा सुधार ल्याउने प्रयास गर्छन्। यसलाई प्रायः चिन्तनशील अभ्यास भनिन्छ। चिन्तनशील अभ्यासले शिक्षकहरूलाई आफ्नो शिक्षण अनुभवबाट सिक्न मद्दत गर्छ। उदाहरणका लागि, कुनै कक्षामा प्रयोग गरिएको शिक्षण विधि अपेक्षित रूपमा सफल नभएपछि शिक्षकले अर्को पटक फरक तरिका अपनाउने प्रयास गर्न सक्छन्।
एक शिक्षक प्रशिक्षकको अनुभवले यसलाई स्पष्ट रूपमा देखाउँछ। उनी भन्छन्, “प्रत्येक सेमेस्टरपछि म आफ्नो शिक्षण प्रक्रियालाई पुनः विचार गर्छु। कहिलेकाहीँ विद्यार्थीहरूले अपेक्षित रूपमा प्रतिक्रिया नदिँदा म नयाँ विधि प्रयोग गर्ने प्रयास गर्छु। यसरी प्रत्येक अनुभवबाट केही न केही सिक्न पाइन्छ।” यस्तो अभ्यासले शिक्षकहरूको पेशागत दक्षता विस्तार गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
शिक्षकहरूको सिकाइ केवल व्यक्तिगत प्रयासबाट मात्र सम्भव हुँदैन। सहकर्मीहरूसँगको संवाद र सहकार्यले पनि व्यावसायिक विकासलाई महत्वपूर्ण रूपमा प्रभावित गर्छ। धेरै शिक्षक प्रशिक्षकहरूले सहकर्मीहरूसँगको अनौपचारिक छलफलबाट धेरै कुरा सिक्ने अनुभव साझा गरेका छन्। कक्षा पछि हुने संवाद, विभागीय बैठक वा सामूहिक छलफलहरूले शिक्षण सम्बन्धी जटिल प्रश्नहरूको समाधान खोज्न सहयोग पुर्याउँछन्।
एक शिक्षक प्रशिक्षक भन्छन्, “कहिलेकाहीँ कक्षामा आएका समस्याहरूको समाधान सहकर्मीहरूसँगको छलफलबाट सजिलै भेटिन्छ। अरू शिक्षकहरूले आफ्ना अनुभव साझा गर्दा नयाँ दृष्टिकोण पाइन्छ।” यस्तो सहकार्यात्मक सिकाइले शिक्षकहरूको पेशागत ज्ञानलाई समृद्ध बनाउँछ। शिक्षा अनुसन्धानमा यस्ता अभ्यासहरूलाई व्यावसायिक अभ्यास समुदायका रूपमा चिनिन्छ, जहाँ शिक्षकहरूले सामूहिक रूपमा ज्ञान निर्माण गर्छन्।
यद्यपि नेपालमा यस्तो सहकार्य प्रायः अनौपचारिक रूपमा मात्र सञ्चालन हुन्छ। संस्थागत रूपमा सहकार्यलाई व्यवस्थित गर्ने संरचना कमजोर छ। यदि क्याम्पसहरूमा नियमित शैक्षिक संवाद, सामूहिक अनुसन्धान र सहकर्मी अवलोकनजस्ता अभ्यासलाई औपचारिक रूपमा प्रोत्साहन गरियो भने शिक्षकहरूको व्यावसायिक विकास अझ प्रभावकारी हुन सक्छ।
शिक्षक प्रशिक्षकहरूको व्यावसायिक विकासलाई प्रभावित गर्ने अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको संरचनात्मक अवरोधहरू हुन्। नेपालमा धेरै तालिम कार्यक्रमहरू राजधानी वा ठूला शहरहरूमा आयोजना गरिन्छ। यसले ग्रामीण क्याम्पसका शिक्षकहरूलाई त्यस्ता अवसरमा सहभागी हुन कठिन बनाउँछ। यात्रा खर्च, समय व्यवस्थापन र प्रशासनिक अनुमति जस्ता कारणहरूले धेरै शिक्षकहरू यस्ता कार्यक्रमहरूमा सहभागी हुन सक्दैनन्।
तर यस्ता चुनौतीहरूका बीच पनि शिक्षकहरूले आफ्नो व्यक्तिगत पहल प्रयोग गर्दै सिकाइका नयाँ अवसरहरू सिर्जना गरेका छन्। यसलाई एजेन्सी भनिन्छ। एजेन्सी भन्नाले व्यक्तिले आफ्नो परिस्थितिमा सक्रिय भूमिका खेल्दै नयाँ सम्भावनाहरू सिर्जना गर्ने क्षमतालाई जनाउँछ। शिक्षकहरू केवल संरचनात्मक सीमाहरूका पीडित मात्र होइनन्; उनीहरू परिवर्तनका सक्रिय कारक पनि हुन्।
धेरै शिक्षक प्रशिक्षकहरूले इन्टरनेटबाट अनुसन्धान सामग्री खोज्ने, अनलाइन वेबिनारमा सहभागी हुने, सहकर्मीहरूसँग अध्ययन समूह बनाउने वा आफ्नै कक्षामा नयाँ प्रयोग गर्ने जस्ता अभ्यासहरू अपनाएका छन्। एक शिक्षक प्रशिक्षकले भनेका छन्, “हामी राम्रो परिस्थितिको पर्खाइमा बस्न सक्दैनौँ। नयाँ कुरा सिक्नका लागि आफैंले खोजी गर्नुपर्छ।” यस्तो दृष्टिकोणले शिक्षकहरूको पेशागत विकासमा व्यक्तिगत प्रतिबद्धताको महत्त्वलाई उजागर गर्छ।
व्यावसायिक विकासले शिक्षक प्रशिक्षकहरूको पेशागत पहिचानमा पनि परिवर्तन ल्याउँछ। प्रारम्भमा धेरै शिक्षकहरूले आफूलाई केवल पाठ्यक्रम पढाउने व्यक्तिको रूपमा देख्न सक्छन्। तर अनुभव, अनुसन्धान र आत्मचिन्तनसँगै उनीहरूले आफ्नो भूमिकालाई फराकिलो रूपमा बुझ्न थाल्छन्। उनीहरू आफूलाई भविष्यका शिक्षकहरूको मार्गदर्शक, अनुसन्धानकर्ता र शिक्षा सुधारका सम्भावित एजेन्टका रूपमा बुझ्न थाल्छन्।
एक शिक्षक प्रशिक्षक भन्छन्, “पहिले म केवल पाठ्यक्रम पूरा गर्नमा ध्यान दिन्थेँ। पछि बुझें कि मेरो कक्षामा बस्ने विद्यार्थीहरू भविष्यका शिक्षक हुन्। त्यसैले मेरो जिम्मेवारी केवल पढाउनु मात्र होइन, उनीहरूलाई राम्रो शिक्षक बन्न प्रेरित गर्नु पनि हो।” यस्तो सोचले शिक्षक प्रशिक्षकहरूको पेशागत जिम्मेवारीबोधलाई गहिरो बनाउँछ।
पछिल्ला वर्षहरूमा डिजिटल प्रविधिको विकासले शिक्षकहरूको व्यावसायिक विकासका नयाँ सम्भावनाहरू पनि सिर्जना गरेको छ। अनलाइन पाठ्यक्रम, वेबिनार, डिजिटल पुस्तकालय र अनुसन्धान सामग्रीले शिक्षकहरूलाई विश्वव्यापी ज्ञानसँग जोड्ने अवसर प्रदान गरेको छ। विशेष गरी दुर्गम क्षेत्रमा कार्यरत शिक्षक प्रशिक्षकहरूका लागि डिजिटल प्लेटफर्महरूले भौगोलिक दूरी कम गर्ने काम गरेका छन्।
तर नेपालमा अझै पनि डिजिटल विभाजन ठूलो समस्या बनेको छ। धेरै ग्रामीण क्याम्पसहरूमा इन्टरनेट अस्थिर छ, कम्प्युटर सुविधा सीमित छ र डिजिटल साक्षरता पर्याप्त छैन। यसले डिजिटल अवसरहरूलाई पूर्ण रूपमा उपयोग गर्न कठिन बनाउँछ। त्यसैले डिजिटल पूर्वाधारको सुदृढीकरण शिक्षकहरूको व्यावसायिक विकासका लागि अत्यन्त आवश्यक देखिन्छ।
समग्र रूपमा हेर्दा नेपालमा शिक्षक प्रशिक्षकहरूको व्यावसायिक विकास व्यक्तिगत प्रयास, सामाजिक सहकार्य र संस्थागत सन्दर्भको जटिल अन्तरक्रियाबाट निर्माण हुने प्रक्रिया हो। सीमित स्रोत र अवसरका बीच पनि धेरै शिक्षक प्रशिक्षकहरूले आफ्नो एजेन्सी प्रयोग गर्दै निरन्तर सिकाइको यात्रा जारी राखेका छन्। तर दीगो परिवर्तनका लागि व्यक्तिगत प्रयास मात्र पर्याप्त हुँदैन। शिक्षा प्रणालीले उनीहरूको अनुभव, आवश्यकता र सम्भावनालाई केन्द्रमा राख्दै सहयोगी संरचना निर्माण गर्नुपर्छ।
शिक्षक प्रशिक्षकहरूको वृद्धि नै शिक्षा प्रणालीको वृद्धि हो। यदि नेपालले शिक्षा सुधारलाई गम्भीरतापूर्वक अघि बढाउन चाहन्छ भने शिक्षक प्रशिक्षकहरूको व्यावसायिक विकासलाई राष्ट्रिय प्राथमिकताको रूपमा लिनु अपरिहार्य छ। जब शिक्षक प्रशिक्षकहरू सशक्त हुन्छन्, तब भविष्यका शिक्षकहरू पनि सक्षम बन्छन्, र त्यसले अन्ततः सम्पूर्ण शिक्षा प्रणालीलाई बलियो बनाउँछ।
✍️ लेखक डम्मर सिंह साउद सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक हुन्।
