शिक्षा कुनै पनि राष्ट्रको समग्र विकासको आधार हो। विद्यालय, क्याम्पस र विश्वविद्यालयहरू केवल ज्ञान दिने संस्था मात्र होइनन्, यी समाजका भावी नागरिक, नेतृत्वकर्ता, अनुसन्धानकर्ता र विचारक तयार गर्ने केन्द्रहरू पनि हुन्। त्यसैले शैक्षिक संस्थाको गुणस्तर केवल पाठ्यक्रम, पूर्वाधार वा प्रविधिले मात्र निर्धारण गर्दैन, त्यसभित्र विद्यमान कार्यसंस्कृतिले पनि त्यत्तिकै प्रभाव पार्छ। जहाँ शिक्षक, कर्मचारी र नेतृत्वबीच विश्वास, सम्मान, पारदर्शिता र सहकार्यको वातावरण हुन्छ, त्यहाँ सिर्जनशीलता, अनुसन्धान र गुणस्तरीय शिक्षण स्वतः विकसित हुन्छ। तर जहाँ डर, पक्षपात, असमानता, अविश्वास र अनावश्यक हस्तक्षेप हावी हुन्छ, त्यहाँ प्रतिभा क्रमशः ओझेलमा पर्दै जान्छ।
नेपालको शैक्षिक क्षेत्रमा विगत लामो समयदेखि देखिएका चुनौतीहरूलाई नियाल्दा एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ। ज्ञानको उत्पादन गर्ने संस्थाहरू आफैं किन स्वस्थ कार्यसंस्कृति निर्माण गर्न असफल भइरहेका छन्? धेरै विद्यालय, क्याम्पस र विश्वविद्यालयहरूमा योग्यताभन्दा पहुँच, सहकार्यभन्दा गुटबन्दी, योगदानभन्दा सम्बन्ध, पारदर्शिताभन्दा गोपनीयता र नेतृत्वभन्दा नियन्त्रणको संस्कृति विकसित भएको अनुभूति शिक्षक तथा कर्मचारीहरूले गरिरहेका छन्। यसले संस्थागत विकासलाई मात्र होइन, शिक्षाको गुणस्तरलाई समेत प्रत्यक्ष असर गरिरहेको छ।
विश्वव्यापी रूपमा स्वस्थ कार्यसंस्कृतिका आधारभूत तत्वका रूपमा मनोवैज्ञानिक सुरक्षा, वास्तविक प्रशंसा, खुला सञ्चार, व्यावसायिक विकासका अवसर, साझा उद्देश्य, कार्य–जीवन सन्तुलन, विश्वास तथा जिम्मेवारी, र समानता तथा समावेशितालाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। यी सिद्धान्तहरू नेपालको शैक्षिक क्षेत्रमा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन्।
नेपालको शैक्षिक कार्यक्षेत्रको वर्तमान यथार्थ
नेपालका अधिकांश शैक्षिक संस्थाहरूमा समस्या व्यक्तिको भन्दा पनि संस्थागत संस्कृतिको हो। कतिपय संस्थामा शिक्षकहरू नयाँ विचार प्रस्तुत गर्न हिच्किचाउँछन्, किनकि फरक धारणा राख्दा आलोचना, बहिष्कार वा अवसरबाट वञ्चित हुने डर रहन्छ। कर्मचारीहरू आफ्ना समस्या खुलेर भन्न सक्दैनन्। निर्णयहरू सबैको सहभागितामा नभई सीमित व्यक्तिहरूको प्रभावमा हुने प्रवृत्तिले संस्थाभित्र अविश्वास बढाएको छ। यसका कारण सिर्जनशीलता कमजोर भएको छ भने अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र सहकार्यको वातावरण पनि प्रभावित भएको छ। अझ दुःखद पक्ष के छ भने यस्ता अस्वस्थ अभ्यासहरूलाई धेरैले “प्रणाली यस्तै हो” भनेर सामान्य मान्न थालेका छन्।
मनोवैज्ञानिक सुरक्षाको आवश्यकता
स्वस्थ कार्यसंस्कृतिको पहिलो आधार मनोवैज्ञानिक सुरक्षा हो। शिक्षक वा कर्मचारीले कुनै डर, दबाब वा प्रतिशोधको त्रासबिना आफ्ना विचार राख्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु नेतृत्वको प्रमुख जिम्मेवारी हो। नेपालका धेरै शैक्षिक संस्थाहरूमा आलोचना वा फरक विचारलाई सुधारको अवसरका रूपमा नभई व्यक्तिगत चुनौतीका रूपमा लिने प्रवृत्ति देखिन्छ। फलस्वरूप धेरै सक्षम व्यक्तिहरू मौन बस्न बाध्य हुन्छन्। जब संस्थामा प्रश्न सोध्ने, नयाँ अभ्यास गर्ने वा गल्तीबाट सिक्ने स्वतन्त्रता हुन्छ, तब मात्र नवीन सोचको विकास सम्भव हुन्छ। त्यसैले नेतृत्वले संवाद, सम्मान र विश्वासमा आधारित वातावरण निर्माण गर्न विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ।
वास्तविक प्रशंसाको संस्कृति
मानिसलाई प्रेरित गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यममध्ये एक हो, उसको योगदानको उचित कदर। नेपालका धेरै शैक्षिक संस्थाहरूमा राम्रो काम गर्ने शिक्षक वा कर्मचारीलाई समयमै प्रोत्साहन दिने संस्कृति अझै बलियो बन्न सकेको छैन। अनुसन्धान प्रकाशन, उत्कृष्ट अध्यापन, नवीन परियोजना वा संस्थागत योगदानको उचित मूल्यांकन नहुँदा धेरै प्रतिभाशाली व्यक्तिहरू निरुत्साहित हुने गरेका छन्। प्रशंसा केवल आर्थिक पुरस्कारमा सीमित हुनुपर्दैन। नेतृत्वबाट प्राप्त एउटा सकारात्मक प्रतिक्रिया, सार्वजनिक सम्मान, प्रशंसापत्र वा थप जिम्मेवारीको अवसरले पनि व्यक्तिलाई अझ राम्रो काम गर्न प्रेरित गर्न सक्छ। जहाँ योगदानको सम्मान हुन्छ, त्यहाँ उत्कृष्टताको संस्कृति स्वतः विकास हुन्छ।
स्पष्ट र खुला सञ्चारको महत्त्व
कुनै पनि संस्थाको सफलताको आधार प्रभावकारी सञ्चार हो। नेपालका धेरै शैक्षिक संस्थाहरूमा सूचना प्रवाह व्यवस्थित नहुँदा अनावश्यक भ्रम, अफवाह र अविश्वास उत्पन्न हुने गरेको देखिन्छ। निर्णय कसरी भयो, किन भयो र त्यसको आधार के हो भन्ने जानकारी सबै सरोकारवालासम्म नपुग्दा शिक्षक तथा कर्मचारीहरू आफूलाई संस्थाबाट अलग भएको अनुभव गर्छन्। नियमित संवाद, पारदर्शी सूचना प्रणाली, खुला बैठक र सुझाव संकलनको संस्कृतिले संस्थाभित्रको विश्वासलाई मजबुत बनाउँछ। जहाँ सूचना लुकाइँदैन, त्यहाँ सम्बन्ध पनि सुदृढ बन्छ।
व्यावसायिक विकासका अवसर
शिक्षक स्वयं आजीवन सिक्ने व्यक्ति हुन्। तर सिकाइका अवसर नपाएमा उनीहरूको क्षमता विस्तार हुन सक्दैन। नेपालमा धेरै संस्थाहरूमा व्यावसायिक विकासका कार्यक्रम औपचारिकतामा सीमित हुने, अनुसन्धानका लागि पर्याप्त सहयोग नपाइने तथा अन्तर्राष्ट्रिय शैक्षिक सञ्जालसँग जोडिने अवसर कम हुने समस्या देखिन्छ। यदि प्रत्येक शिक्षकका लागि नियमित तालिम, अनुसन्धान अनुदान, अध्ययन बिदा, अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा सहभागिता तथा अनुभवी शिक्षकसँग मेंटरिङको व्यवस्था गरियो भने शिक्षणको गुणस्तरमा उल्लेखनीय सुधार आउन सक्छ। वास्तवमा शिक्षकमा गरिएको लगानी नै संस्थाको दीर्घकालीन विकासमा गरिएको लगानी हो।
साझा उद्देश्यको विकास
संस्थामा कार्यरत प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो कामको अर्थ र उद्देश्य स्पष्ट रूपमा बुझ्नुपर्छ। शिक्षकले आफूले पढाएको विद्यार्थी भविष्यमा समाज परिवर्तन गर्ने नागरिक बन्न सक्छ भन्ने अनुभूति गर्न सके मात्र शिक्षण एउटा पेशा होइन, जिम्मेवारी बन्छ। संस्थाको स्पष्ट दृष्टिकोण, साझा मूल्य र दीर्घकालीन लक्ष्यले सबैलाई एउटै दिशामा अघि बढ्न प्रेरित गर्छ। उद्देश्यविहीन संस्थामा प्राध्यापक तथा कर्मचारीहरू केवल दैनिकी पूरा गर्छन्, तर उद्देश्ययुक्त संस्थामा उनीहरू प्रतिबद्धताका साथ योगदान दिन्छन्।
कार्य–जीवन सन्तुलनको आवश्यकता
शिक्षण पेशा बौद्धिक रूपमा अत्यन्त चुनौतीपूर्ण पेशा हो। अध्यापनसँगै परीक्षा, प्रतिवेदन, प्रशासनिक जिम्मेवारी, अनुसन्धान, बैठक र अतिरिक्त कार्यक्रमहरूको चापले धेरै शिक्षकहरू मानसिक रूपमा थकित हुने गरेका छन्। निरन्तर कार्यभारले बर्नआउट, तनाव र कार्यप्रतिको उत्साह घटाउने सम्भावना बढाउँछ। त्यसैले संस्थाले विश्राम, पारिवारिक जीवन, मानसिक स्वास्थ्य तथा व्यक्तिगत विकासलाई पनि समान महत्त्व दिनुपर्छ। स्वस्थ शिक्षकले मात्र स्वस्थ शिक्षण गर्न सक्छन् भन्ने तथ्यलाई नेतृत्वले आत्मसात गर्न आवश्यक छ।
विश्वास र जिम्मेवारीको संस्कृति
विश्वास कुनै पनि सफल संस्थाको सबैभन्दा बलियो आधार हो। अत्यधिक नियन्त्रण, अनावश्यक हस्तक्षेप र प्रत्येक सानो निर्णयमा अनुमतिको संस्कृतिले शिक्षक तथा कर्मचारीहरूको आत्मविश्वास घटाउँछ। शिक्षकलाई आफ्नो विषयमा निर्णय गर्ने स्वतन्त्रता, अनुसन्धान गर्ने अवसर र नवीन प्रयोग गर्ने विश्वास दिइयो भने उनीहरूले संस्थालाई आफ्नै संस्थाजस्तो मानेर काम गर्छन्। जिम्मेवारीसँगै अधिकार पनि दिइने संस्कृतिले उत्तरदायित्व र प्रतिबद्धता दुवै बढाउँछ।
समानता र समावेशिताको अभ्यास
शिक्षा समानताको पक्षमा उभिने क्षेत्र हो। तर व्यवहारमा नियुक्ति, पदोन्नति, तालिम, अनुसन्धान अनुदान वा नेतृत्व चयनमा प्रायजसो व्यक्तिगत सम्बन्ध, राजनीतिक निकटता वा अन्य प्रभावकारी पक्षहरूले भूमिका खेलेको गुनासो सुनिन्छ। यस्तो अवस्थाले योग्य व्यक्तिहरूलाई निराश बनाउँछ। स्वस्थ संस्थाले सबैलाई समान अवसर दिन्छ, विविधतालाई सम्मान गर्छ र निर्णयहरू पूर्ण रूपमा पारदर्शी तथा योग्यताका आधारमा गर्छ। जहाँ न्याय हुन्छ, त्यहाँ विश्वास जन्मन्छ, र जहाँ विश्वास हुन्छ, त्यहाँ संस्था बलियो बन्छ।
विषाक्त कार्यसंस्कृतिका थप कारणहरू
नेपालको शैक्षिक क्षेत्रमा देखिएको विषाक्त वातावरणका पछाडि केवल व्यक्तिगत कमजोरी मात्र जिम्मेवार छैनन्। राजनीतिक हस्तक्षेप, गुटबन्दी, नेतृत्वको अस्थिरता, पारदर्शिताको अभाव, उत्तरदायित्व कमजोर हुनु, अनुसन्धानलाई प्राथमिकता नदिनु, व्यक्तिगत ईर्ष्या, संस्थाभित्र राजनीति तथा मानसिक स्वास्थ्यप्रति बेवास्ता जस्ता कारणहरूले पनि अस्वस्थ वातावरण सिर्जना गरेका छन्। यस्ता समस्याहरूको समाधान केवल नियम परिवर्तन गरेर सम्भव हुँदैन। यसको लागि सोच, व्यवहार र संस्थागत संस्कृतिमा नै परिवर्तन आवश्यक हुन्छ।
परिवर्तनको मार्ग
नेपालको शैक्षिक क्षेत्रलाई रूपान्तरण गर्न नेतृत्वले योग्यता र नैतिकतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। निर्णय प्रक्रिया पारदर्शी बनाउनुपर्छ। शिक्षक तथा कर्मचारीको योगदानलाई नियमित रूपमा सम्मान गर्नुपर्छ। अनुसन्धान र नवप्रवर्तनलाई संस्थागत प्राथमिकता दिनुपर्छ। गुनासो व्यवस्थापनका प्रभावकारी संयन्त्र, मानसिक स्वास्थ्य सहयोग, सहकार्यमा आधारित नेतृत्व र डिजिटल सुशासनको विकासले संस्थागत विश्वासलाई मजबुत बनाउन सक्छ। परिवर्तन सधैं नीतिबाट सुरु भए पनि त्यसको स्थायित्व संस्कृतिले निर्धारण गर्छ।
नेपालको शैक्षिक क्षेत्रको भविष्य केवल नयाँ भवन, आधुनिक प्रविधि वा परिमार्जित पाठ्यक्रममा निर्भर छैन। यसको वास्तविक सफलता संस्थाभित्र विद्यमान कार्यसंस्कृतिमा निर्भर छ। यदि मनोवैज्ञानिक सुरक्षा, वास्तविक प्रशंसा, खुला सञ्चार, व्यावसायिक विकास, साझा उद्देश्य, कार्य–जीवन सन्तुलन, विश्वास तथा समानताको संस्कृति व्यवहारमै लागू गर्न सकियो भने शैक्षिक संस्थाहरू केवल प्रमाणपत्र वितरण गर्ने केन्द्र होइन, ज्ञान, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र सामाजिक रूपान्तरणका उत्कृष्ट केन्द्र बन्न सक्छन्।
आज आवश्यकता व्यक्तिलाई दोष दिने होइन, संस्थागत संस्कृतिलाई सुधार्ने हो। विषाक्त वातावरणले प्रतिभालाई दबाउँछ भने स्वस्थ कार्यसंस्कृतिले प्रतिभालाई उजागर गर्छ। शिक्षक सम्मानित भए विद्यार्थी प्रेरित हुन्छन्, कर्मचारी सुरक्षित भए संस्था सुदृढ बन्छ, नेतृत्व उत्तरदायी भए विश्वास बढ्छ, र अनुसन्धानलाई सम्मान गरियो भने ज्ञानको नयाँ क्षितिज खुल्छ। त्यसैले नेपालको शैक्षिक क्षेत्रलाई विश्वस्तरीय बनाउन सबैभन्दा पहिले स्वस्थ, समावेशी, पारदर्शी र मानवीय कार्यसंस्कृतिको निर्माण अपरिहार्य छ। यही संस्कृतिले गुणस्तरीय शिक्षा, सक्षम जनशक्ति र समृद्ध नेपालको आधार निर्माण गर्नेछ।
✍️ लेखक डम्मर सिंह साउद सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक हुन्।
