केही पनि सधैंभरि रहँदैन्… हाम्रो ब्रह्माण्ड पनि ।
विगत २० वर्षमा खगोलविद्हरूले ब्रह्माण्डको स्वर्ण युग समाप्त भएको संकेतहरू फेला पारेका छन् । जसमध्येको एउटा स्पष्ट संकेत हो- पहिलेको तुलनामा धेरै कम नयाँ ताराहरू बनिरहेका छन् ।
स्मरण रहोस्, ब्रह्माण्डमा ताराहरू सकिँदैछन् भन्ने होइन। ब्रह्माण्डमा एक सेप्टिलियन (१ पछि २४ वटा शून्य भएको संख्या) ताराहरू हुन सक्छन् भन्ने अनुमान छ ।
तर खगोलविद्हरू भने नयाँ ताराहरूको जन्म सुस्त हुँदैछ भन्ने विश्वासमा पुगेका छन् ।
ताराहरू जन्मन्छन्… र मर्छन् ।
वैज्ञानिकहरू यस कुरामा सहमत छन् कि ब्रह्माण्ड लगभग १३.८ अर्ब वर्ष पुरानो छ । बिग ब्याङ्गपछि पहिलो ताराहरू बनेका थिए ।
गत वर्ष जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोपले हाम्रो आकाशगंगा, ‘मिल्की वे’ मा ३ वटा ताराहरू पत्ता लगाए, जुन लगभग १३ अर्ब वर्ष पुरानो मानिन्छ ।
ताराहरू मूलतः तातो ग्यासका विशाल बलहरू हुन् र तिनीहरूको सुरुवाती समय लगभग समान छ ।
ताराहरू अन्तरिक्षमा धुलो र ग्यासका ठूला बादलहरूमा जन्मिन्छन् जसलाई नेबुला भनिन्छ । गुरुत्वाकर्षणले ग्यासका यी झुण्डहरूलाई तान्छ, तिनीहरूलाई तताउँछ र नयाँ तारा वा प्रोटोस्टार बन्छ ।
प्रोटोस्टारहरू, तिनीहरूको वृद्धिलाई इन्धन दिने पदार्थका बादलहरूले घेरिएका हुन्छन्।
जब तारा लाखौं डिग्रीसम्म तातिन्छ, हाइड्रोजन परमाणुहरू हेलियम बनाउन फ्यूज हुन्छन् । यो प्रक्रियालाई आणविक फ्युजन भनिन्छ । यसले प्रकाश र ताप छोड्छ र तारा आफ्नो स्थिर ‘मुख्य क्रम’ चरणमा प्रवेश गर्छ ।
हाम्रो सूर्य सहित मुख्य-क्रम ताराहरूले ब्रह्माण्डका सबै ताराहरूको लगभग ९०% ओगटेका छन् भन्ने खगोलविद्हरूको अनुमान छ । तिनीहरूको आकार सूर्यको ‘मास’को १० देखि २०० गुणासम्म हुन सक्छ ।
अन्ततः यी ताराहरू इन्धनबाट बाहिर निस्कन्छन् र विभिन्न तरिकाले मृत्युको सामना गर्छन् ।
हाम्रो सूर्य जस्तै कम ‘मास’ भएका ताराहरूले अरबौं वर्षहरूमा बिस्तारै आफ्नो प्रकाश गुमाउँछन्।
तर हाम्रो सूर्यको भन्दा कम्तिमा पनि ८ गुणा बढी मास भएका ठूला ताराहरुले भने छ नाटकीय अन्त्य ब्यहोर्छन् । तिनीहरू सुपरनोभा भनिने विशाल विस्फोटमा विस्फोट हुन्छन् ।
२०१३ मा तारा निर्माण प्रवृत्तिहरूको अध्ययन गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय खगोलविद्हरूको टोलीले दावी गर्यो- अहिलेसम्म बनेका सबै ताराहरूमध्ये ९५% पहिले नै जन्मिसकेका हुन् ।
त्यो अध्ययनका प्रमुख लेखक डेभिड सोब्रालले त्यतिबेला सुबारु टेलिस्कोपको वेबसाइटमा लेखेको एक लेखमा लेखेका थिए, “हामी स्पष्ट रूपमा पुराना ताराहरूले प्रभुत्व जमाएको ब्रह्माण्डमा बसिरहेका छौं ।”
ब्रह्माण्डको समयरेखामा तारा निर्माणको शिखर लगभग १० अर्ब वर्ष पहिले भएको देखिन्छ, जुन अवधिलाई ब्रह्माण्डीय मध्यान्ह भनिन्छ ।
क्यानडाको ब्रिटिश कोलम्बिया विश्वविद्यालयका ब्रह्माण्डविद् प्रोफेसर डगलस स्कट भन्छन्, “ग्यालेक्सीहरूले ग्यासलाई ताराहरूमा रूपान्तरण गर्छन् र अब तिनीहरूको गतिविधिको दर सुस्त भएको छ ।”
प्रोफेसर स्कट हाल पूर्वप्रकाशन समीक्षाबाट गुज्रिरहेको एक अध्ययनका सह-लेखक हुन्, जसको विश्लेषकहरूले समीक्षा गरिरहेका छन् । अध्ययनले युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सीको युक्लिड र हर्शेल टेलिस्कोपहरूबाट डेटा विश्लेषण गरेको छ ।
उनी र उनको अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानकर्ताहरूको टोलीले एकैसाथ २६ लाखभन्दा बढी आकाशगंगाहरूको अध्ययन गरे । यो युक्लिड मिसनको कारणले सम्भव भएको हो, जसको उद्देश्य ब्रह्माण्डको विशाल थ्रिडी नक्सा सिर्जना गर्नु हो ।
खगोलविद्हरूले ताराको धुलोबाट निस्कने तापमा विशेष चासो राखेका थिए । उच्च स्तरको तारा निर्माण भएका ग्यालेक्सीहरूमा तातो धुलो हुने गर्छ किनभने तिनीहरूमा ठूला र ताता ताराहरू हुन्छन् ।
प्रोफेसर स्कट भन्छन्, “हामीले विगत ८ अर्ब वर्षदेखि आकाशगंगाहरूको तापक्रम बिस्तारै घट्दै गएको देख्यौं। ”
“हामीले तारा बन्ने चरणको शिखर पार गरिसकेका छौं र प्रत्येक नयाँ पुस्तामा कम ताराहरू जन्मिनेछन् ।”
के ब्रह्माण्ड चिसो हुँदैछ?
यो सत्य हो कि पुराना ताराहरूको मृत्यु पछि उही सामग्री प्रयोग गरेर नयाँ ताराहरू बन्न सक्छन् । तर यो सजिलो छैन ।
मानौं हामीसँग निर्माण सामग्रीहरू छन् र हामीले घर बनाउँछौं । यदि हामी नयाँ घर बनाउन चाहन्छौं भने हामी पुरानो घर भत्काउन सक्छौं र केही सामग्रीहरू पुन: प्रयोग गर्न सक्छौं, तर सबै कुरा उपयोगी हुनेछैन ।
प्रोफेसर स्कट बताउँछन्, “प्रत्येक भत्काउँदा प्रयोगयोग्य सामग्री घट्छ र यसको अर्थ हामी प्रत्येक पटक सानो घर मात्र बनाउन सक्षम हुनेछौं, जबसम्म नयाँ घर बनाउन असम्भव हुँदैन ।”
ताराहरूसँग पनि त्यस्तै हुन्छ।
ब्रह्माण्डविद्हरू भन्छन्, “प्रत्येक नयाँ पुस्ताका ताराहरूसँग जलाउन कम इन्धन हुन्छ र अन्ततः यो यति कम हुनेछ कि अब नयाँ ताराहरू बन्न नै सक्ने छैनन् ।”
“हामीलाई पहिले नै थाहा छ कि ब्रह्माण्डमा ठूला ताराहरू भन्दा सानो पिण्ड भएका ताराहरू बढी छन् ।”
वैज्ञानिकहरूले लामो समयदेखि ब्रह्माण्ड एक दिन अन्त्य हुनेछ भनेर भविष्यवाणी गर्दै आएका छन् । तर उनीहरु पनि त्यो कहिले र कसरी हुन्छ भन्ने कुरामा यकिन छैनन् ।
सबैभन्दा व्यापक रूपमा स्वीकृत सिद्धान्त ताप मृत्यु (हीट डेथ) हो, जसलाई ठूलो फ्रिज पनि भनिन्छ।
यस सिद्धान्तले ब्रह्माण्ड विस्तार हुँदै जाँदा ऊर्जा यति धेरै फैलिनेछ कि जीवन धान्नको लागि ताप धेरै कम हुनेछ र ब्रह्माण्ड धेरै चिसो हुनेछ भनेर बताउँछ । ताराहरू अझ टाढा सर्नेछन्, तिनीहरूको इन्धन समाप्त हुनेछ र नयाँ ताराहरू बन्न बन्द हुनेछन् ।
अझै समय बाँकी छ
तर तपाईंले दुःखका साथ आकाशतिर हेर्नु अघि ताराहरूको अन्त्य अझै धेरै टाढा छ भनेर बुझ्नुहोस् ।
प्रोफेसर स्कटको अनुमान छ कि नयाँ ताराहरू अर्को १० देखि १०० ट्रिलियन वर्षसम्म बनिरहनेछन्, सम्भवतः हाम्रो सूर्यको मृत्यु पछि पनि ।
ठूलो फ्रिज सिद्धान्तको सन्दर्भमा, यो अझ लामो समय लाग्न सक्छ । यस वर्ष, नेदरल्याण्ड्सको राडबाउड विश्वविद्यालयका खगोलविद्हरूले अनुमान गरेका छन् कि ब्रह्माण्डको अन्त्य लगभग १ ट्रिलियन वर्षमा हुनेछ – अर्थात् १ पछि ७८ शून्य वर्षहरूपछि !
अर्थात्, जुनेली रातमा आकाशका ताराहरू गन्न अझै प्रशस्त समय छ ।
(बीबीसीबाट)
