दोस्रो विश्वयुद्धका क्रममा भएको यहूदी नरसंहारपछि सन् १९४७ मा संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाले तत्कालीन प्यालेस्टाइनलाई दुई अलग राष्ट्रमा विभाजन गर्ने योजना स्वीकृत गर्यो। प्रस्तावअनुसार एउटा राष्ट्र यहूदीहरूका लागि र अर्को अरब समुदायका लागि छुट्याइयो।
यसै निर्णयको आधारमा सन् १९४८ मा इजरायल नामक यहूदी राष्ट्रको स्थापना भयो। नवगठित राष्ट्रका पहिलो राष्ट्रपति बने हाइम वाइजम्यान। उनी पेशाले वैज्ञानिक तथा बायोकेमिस्ट थिए।
वाइजम्यानको सन् १९५२ मा निधन भएपछि इजरायलले आफ्नो नयाँ राष्ट्रपतिको खोजी सुरु गर्यो। त्यस क्रममा संसारकै सबैभन्दा चर्चित वैज्ञानिकमध्ये एक अल्बर्ट आइन्स्टाइनलाई इजरायलको राष्ट्रपति बन्न औपचारिक प्रस्ताव पठाइयो।
तर आइन्स्टाइनले यो प्रस्ताव विनम्रतापूर्वक अस्वीकार गरे।
उनले आफू राजनीतिक नेतृत्वका लागि उपयुक्त व्यक्ति नभएको स्पष्ट पारे। आफ्ना जवाफमा उनले राजनीति सञ्चालन गर्ने अनुभव नभएको, मानिसहरूको नेतृत्व तथा प्रशासनिक जिम्मेवारी सम्हाल्ने क्षमता आफूसँग पर्याप्त नरहेको उल्लेख गरेका थिए।
यद्यपि उनले राष्ट्रपतिको प्रस्ताव अस्वीकार गरे पनि जियोनिस्ट आन्दोलनसँग भने लामो समयदेखि जोडिएका थिए।
इजरायलको स्थापना र पहिलो राष्ट्रपति
इजरायलले सन् १९४८ मा आफूलाई स्वतन्त्र तथा सार्वभौम राष्ट्रका रूपमा घोषणा गर्यो। त्यसयता इजरायल अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा स्थापित राष्ट्रका रूपमा रहँदै आएको छ।
तर प्यालेस्टिनीहरू भने आजसम्म पूर्ण रूपमा सार्वभौम राष्ट्रको हैसियत प्राप्त गर्न सकेका छैनन्। यद्यपि, विश्वका १४० भन्दा बढी मुलुकले प्यालेस्टाइनलाई मान्यता दिइसकेका छन्।
इजरायलका प्रथम राष्ट्रपति हाइम वाइजम्यान रूसी साम्राज्यमा जन्मिएका वैज्ञानिक थिए। उनी बायोकेमिस्टका रूपमा परिचित थिए र जीवनको केही समय बेलायती नागरिक पनि बनेका थिए।
वाइजम्यान विशेषगरी एसीटोन उत्पादनसँग सम्बन्धित अनुसन्धान र आविष्कारका कारण प्रसिद्ध बने।
बीसौँ शताब्दीको प्रारम्भिक दशकमा एसीटोन सैन्य प्रयोजनका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण पदार्थ मानिन्थ्यो। यसको प्रयोग कर्डाइट नामक विस्फोटक पदार्थ उत्पादनमा गरिन्थ्यो। प्रथम विश्वयुद्धका क्रममा बेलायतले यही कर्डाइट ठूलो परिमाणमा प्रयोग गरेको थियो।
तर वाइजम्यानको पहिचान केवल वैज्ञानिक उपलब्धिमै सीमित रहेन।
उनको राजनीतिक योगदान झन् प्रभावशाली थियो। उनी जियोनिस्ट आन्दोलनका प्रमुख नेतामध्ये एक थिए।
जियोनिज्म उन्नाइसौँ शताब्दीको अन्त्यतिर उदाएको राष्ट्रवादी आन्दोलन थियो। यसले प्यालेस्टाइन क्षेत्रमा यहूदीहरूको स्वतन्त्र राष्ट्र स्थापना गर्नुपर्ने माग उठाएको थियो।
इजरायल स्थापना भएको करिब चार वर्षपछि राष्ट्रपति वाइजम्यानको निधन भयो र त्यसपछि देशले नयाँ राष्ट्रपतिको खोजी सुरु गर्यो।
आइन्स्टाइनलाई राष्ट्रपति बन्न गरिएको प्रस्ताव
त्यतिबेला अमेरिकामा इजरायलका राजदूत एबा इबान थिए। राष्ट्रपतिको रिक्त पदका लागि उनले अल्बर्ट आइन्स्टाइनसँग सम्पर्क गरे।
आइन्स्टाइन सन् १९३३ देखि अमेरिकामा बस्दै आएका थिए। त्यही वर्ष जर्मनीमा एडोल्फ हिटलर सत्तामा पुगेका थिए र यहूदीविरुद्धको दमन तथा उत्पीडन तीव्र रूपमा बढ्न थालेको थियो।
इजरायलका संस्थापक नेता डेभिड बेन गुरियनको तर्फबाट एबा इबानले आइन्स्टाइनलाई औपचारिक पत्र लेखे।
पत्रमा इजरायललाई भौगोलिक दृष्टिले सानो देश भए पनि नैतिक, बौद्धिक र आध्यात्मिक रूपमा ठूलो राष्ट्र बन्न सक्ने सम्भावना रहेको उल्लेख गरिएको थियो।
इबानले लेखेका थिए, “इजरायल क्षेत्रफलका हिसाबले सानो राष्ट्र हो। तर यो महान बन्न सक्छ, किनभने यसले यहूदी सभ्यताको प्राचीन र आधुनिक दुवै युगका सर्वोच्च बौद्धिक तथा आध्यात्मिक परम्पराहरूको प्रतिनिधित्व गर्छ।”
उनले आइन्स्टाइनलाई वैज्ञानिक जीवन त्याग्नुपर्ने आवश्यकता नरहेको आश्वासन पनि दिएका थिए।
यद्यपि राष्ट्रपतिको जिम्मेवारी स्वीकारेपछि उनले अमेरिकाको न्यू जर्सी छोडेर इजरायलमा बसाइँ सर्नुपर्ने थियो।
त्यतिबेला आइन्स्टाइन न्यू जर्सीस्थित प्रिन्सटनको इन्स्टिच्युट फर एड्भान्स्ड स्टडीमा बसोबास गर्दै अनुसन्धान कार्यमा संलग्न थिए।
राष्ट्रपति बन्ने प्रस्ताव आउँदा आइन्स्टाइन ७३ वर्षका भइसकेका थिए।
तर उनले प्रस्ताव स्वीकार गर्ने कुनै इच्छा देखाएनन्।
बरु, उनले निमन्त्रणाप्रति सम्मान व्यक्त गर्दै आफू त्यस प्रकारको जिम्मेवारी वहन गर्न तयार नभएको जवाफ फर्काए।
“जिम्मेवारी स्वीकार गर्न सक्दिनँ”
इजरायलको राष्ट्रपतिको प्रस्ताव पाएपछि अल्बर्ट आइन्स्टाइनले दिएको जवाफ इतिहासका सबैभन्दा चर्चित अस्वीकृतिहरूमध्ये एक मानिन्छ।
जेरुसलमस्थित हिब्रु विश्वविद्यालयको आइन्स्टाइन आर्काइभका क्युरेटर तथा ‘आइन्स्टाइन्स नोटबुक’ का लेखक जाइफ रोसेनक्रान्जका अनुसार आइन्स्टाइनले आफूमा राष्ट्रपतिको जिम्मेवारी वहन गर्न आवश्यक गुण र अनुभव नभएको स्पष्ट रूपमा स्वीकार गरेका थिए।
रोसेनक्रान्जले आइन्स्टाइनका व्यक्तिगत पत्रहरू, कागजातहरू र तस्बिरहरूको विस्तृत अध्ययन गरेका छन्।
इजरायली सरकारलाई पठाएको आफ्नो जवाफमा आइन्स्टाइनले लेखेका थिए-
“इजरायल सरकारबाट आएको यो प्रस्तावले मलाई गहिरो रूपमा प्रभावित बनाएको छ। तर दुःख र संकोचका साथ भन्नुपर्छ कि म यसलाई स्वीकार गर्न सक्दिनँ।”
उनले त्यसपछि आफ्नो अस्वीकारको कारण पनि विस्तारमा स्पष्ट पारे।
आइन्स्टाइनले लेखे, “मैले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन वस्तुगत तथ्य र वैज्ञानिक समस्याहरूको अध्ययनमा बिताएको छु। मानिसहरूसँग उचित रूपमा व्यवहार गर्ने, राजनीतिक नेतृत्व गर्ने वा सरकारी जिम्मेवारीहरू पूरा गर्ने स्वाभाविक क्षमता तथा अनुभव मसँग छैन।”
उनका अनुसार यही कारणले आफू यस्तो उच्च पद सम्हाल्न योग्य व्यक्ति नभएको महसुस गर्थे।
आफ्नो पत्रमा उनले अझ भावुक हुँदै यहूदी समुदायसँगको सम्बन्धबारे पनि उल्लेख गरेका थिए।
उनले लेखे, “यो परिस्थितिले मलाई अझ बढी दुःखी बनाएको छ, किनभने यहूदी समुदायसँगको मेरो सम्बन्ध मेरो जीवनकै सबैभन्दा बलियो मानवीय सम्बन्ध रहिआएको छ। विशेषगरी त्यो समयदेखि जब मैले विश्वका राष्ट्रहरूमा यहूदीहरूको असुरक्षित अवस्थालाई बुझ्न थालेँ।”
यसरी आइन्स्टाइनले सम्मानपूर्वक राष्ट्रपतिको प्रस्ताव अस्वीकार गरे।
बेन गुरियनको प्रतिक्रिया
आइन्स्टाइनका जीवनी र विचारमाथि धेरै पुस्तक लेखेकी लेखिका एलिस क्यालाप्रिसका अनुसार इजरायलका तत्कालीन प्रधानमन्त्री डेभिड बेन गुरियन आइन्स्टाइनको निर्णयप्रति असन्तुष्ट थिएनन्।
बरु, उनी केही हदसम्म राहत महसुस गरिरहेका थिए।
आफ्नो पुस्तक ‘आइन्स्टाइन इन्साइक्लोपिडिया’ मा क्यालाप्रिसले उल्लेख गरे अनुसार बेन गुरियनलाई एउटा चिन्ता थियो-आइन्स्टाइनको स्पष्टता।
आइन्स्टाइन राजनीतिक विषयमा आफ्नो धारणा खुला रूपमा व्यक्त गर्न डराउँदैनथे। उनी कुनै पनि विषयमा आफ्नो विवेकअनुसार बोल्ने गर्थे।
बेन गुरियनलाई लाग्थ्यो, यदि आइन्स्टाइन राष्ट्रपति बने भने उनी सरकारी नीतिसँग असहमत हुँदा सार्वजनिक रूपमा आलोचना गर्न पनि पछि हट्ने थिएनन्।
क्यालाप्रिसका अनुसार बेन गुरियनले आफ्ना प्रमुख सहयोगी आइज्याक नाफोनसँग एकपटक मजाक मिश्रित गम्भीर शैलीमा भनेका थिए- “यदि आइन्स्टाइनले ‘हुन्छ’ भनेका भए म के गर्थें?”
उनले थप भने, “उहाँलाई यो पद प्रस्ताव नगरी सुखै थिएन, किनभने त्यसो नगर्नु असम्भवजस्तै थियो। तर यदि उहाँले प्रस्ताव स्वीकार गर्नुभएको भए हामी निकै कठिन परिस्थितिमा पर्न सक्थ्यौँ।”
रोचक कुरा के भने, यही आइज्याक नाफोन पछि सन् १९७८ देखि १९८३ सम्म इजरायलका राष्ट्रपति बने।
राष्ट्रपतिको प्रस्ताव अस्वीकार गरे पनि इजरायलप्रति चासो कायम
आइन्स्टाइनले राष्ट्रपतिको प्रस्ताव अस्वीकार गरे भन्दैमा उनले इजरायलको राजनीति वा यहूदी राष्ट्रको भविष्यप्रति रुचि गुमाएका थिएनन्।
बरु, उनी लामो समयदेखि जियोनिस्ट आन्दोलनसँग आबद्ध थिए र मध्यपूर्वको राजनीतिक अवस्थाबारे निरन्तर विचार व्यक्त गरिरहन्थे।
रियो दि जेनेरियोको फेडरल विश्वविद्यालयका इतिहासकार तथा जियोनिज्मका अनुसन्धानकर्ता मिशेल गारमानका अनुसार आइन्स्टाइन सन् १९२१ देखि हाइम वाइजम्यानसँग निकट सम्बन्धमा थिए।
गारमान भन्छन्, “आइन्स्टाइन जियोनिस्ट आन्दोलनका सदस्य थिए। तर उनी जियोनिज्मको वामपन्थी धारासँग बढी नजिक थिए।”
उनका अनुसार आइन्स्टाइनले यस्तो राजनीतिक संरचनाको समर्थन गर्थे, जहाँ प्यालेस्टाइनमा अरब र यहूदी दुवै समुदायका राष्ट्रिय अधिकारलाई समान रूपमा मान्यता दिइयोस्।
अर्थात्, उनी केवल यहूदी राष्ट्रको अवधारणामा सीमित थिएनन्, बरु दुवै समुदायलाई समेट्ने द्विराष्ट्रिय राज्यको सम्भावनाप्रति पनि सकारात्मक थिए।
गारमानका अनुसार आइन्स्टाइनका पत्रहरूले उनको सोचलाई अझ स्पष्ट रूपमा बुझ्न मद्दत गर्छन्।
सन् १९४७ मा भारत स्वतन्त्र भएपछि आइन्स्टाइनले प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूलाई बधाई सन्देश पठाएका थिए।
त्यस क्रममा उनले जियोनिस्ट आन्दोलनप्रतिको आफ्नो समर्थनको कारण पनि उल्लेख गरेका थिए।
आफ्नो पत्रमा उनले लेखेका थिए, “मैले जियोनिस्ट उद्देश्यलाई स्वीकार गरेको कारण के हो भने, यसमार्फत इतिहासमा भएको एउटा गम्भीर अन्याय सच्याउन सकिने सम्भावना मैले देखेको थिएँ।”
त्यसको एक वर्षपछि, अर्थात् सन् १९४८ मा इजरायलको स्थापना भयो।
दशकौँ लामो संघर्षपछि यहूदी राष्ट्र अस्तित्वमा आउँदा आइन्स्टाइनले सन्तुष्टि महसुस गरेका थिए।
तर यसको अर्थ उनले इजरायलभित्र भएका सबै गतिविधिलाई समर्थन गर्थे भन्ने थिएन।
जब कुनै समूहले हिंसात्मक वा अतिवादी गतिविधि गर्थ्यो, आइन्स्टाइन त्यसको आलोचना गर्न पनि पछि हट्दैनथे।
अतिवादविरुद्ध र इजरायलबारे आइन्स्टाइनको दृष्टिकोण
इजरायल स्थापना भएपछि अल्बर्ट आइन्स्टाइनले त्यस राष्ट्रको अस्तित्वलाई समर्थन गरे पनि उनी कुनै पनि प्रकारको अतिवाद, हिंसा वा अन्धराष्ट्रवादका पक्षमा थिएनन्।
यही कारणले सन् १९४८ को अन्त्यतिर उनले अन्य प्रतिष्ठित यहूदी बुद्धिजीवीहरूसँग मिलेर अमेरिकी दैनिक न्यूयोर्क टाइम्स मा एक खुला पत्र प्रकाशित गरे।
यो पत्र इजरायली राजनीतिज्ञ मेनाकेम बेगिनको अमेरिका भ्रमणको विरोधमा लेखिएको थियो।
त्यतिबेला बेगिन इरगुन नामक जियोनिस्ट अर्धसैनिक संगठनका प्रमुख नेता थिए।
इरगुन इजरायल स्थापना हुनुअघि सक्रिय रहेको एउटा संगठन थियो, जसले प्यालेस्टिनी तथा बेलायती लक्ष्यविरुद्ध सशस्त्र आक्रमण सञ्चालन गर्थ्यो। विभिन्न ऐतिहासिक स्रोतहरूमा यी गतिविधिहरूलाई आतंकवादी कार्यका रूपमा पनि वर्णन गरिएको छ।
सन् १९४८ मै इरगुनसँग सम्बन्धित लडाकुहरूले जेरुसलम नजिकको देइर यासिन गाउँमा आक्रमण गरेका थिए।
त्यस घटनामा एक सयभन्दा बढी प्यालेस्टिनी नागरिक मारिएका थिए। मृतकमध्ये पुरुष, महिला र बालबालिका समेत थिए।
देइर यासिन नरसंहार मध्यपूर्वको इतिहासका सबैभन्दा विवादास्पद र पीडादायी घटनामध्ये एक मानिन्छ।
यस घटनापछि पनि मेनाकेम बेगिनको राजनीतिक प्रभाव घटेन।
बरु, केही समयपछि उनले इरगुनको राजनीतिक उत्तराधिकारीका रूपमा ‘हेरुत’ नामक नयाँ पार्टी स्थापना गरे। हिब्रु भाषामा ‘हेरुत’ को अर्थ ‘स्वतन्त्रता’ हुन्छ।
जब बेगिन अमेरिका भ्रमणमा जाने तयारी गरिरहेका थिए, त्यही सन्दर्भमा आइन्स्टाइन र अन्य बुद्धिजीवीहरूले न्यूयोर्क टाइम्स मा आफ्नो खुला पत्र प्रकाशित गरेका थिए।
पत्रमा भनिएको थियो, “मेनाकेम बेगिनको अमेरिका भ्रमणको मुख्य उद्देश्य आगामी इजरायली निर्वाचनमा आफूलाई अमेरिकी समर्थन प्राप्त छ भन्ने छाप सिर्जना गर्नु हो।”
पत्रका हस्ताक्षरकर्ताहरूले हेरुत पार्टीबारे आफ्नो दृष्टिकोण अझ कडा शब्दमा व्यक्त गरेका थिए।
उनीहरूले लेखेका थिए, “यस पार्टीको संगठनात्मक संरचना, कार्यपद्धति, राजनीतिक दर्शन र सामाजिक प्रभाव नाजी तथा फासिस्ट दलहरूसँग गहिरो समानता राख्छ।”
यो अभिव्यक्ति निकै कठोर थियो र त्यसले आइन्स्टाइन तथा उनका सहहस्ताक्षरकर्ताहरूको चिन्ता स्पष्ट देखाउँथ्यो।
उनीहरूलाई लाग्थ्यो कि अतिराष्ट्रवादी राजनीति र हिंसात्मक पद्धतिले नवगठित इजरायललाई गलत दिशातर्फ लैजान सक्छ।
दशकौँपछि फेरि चर्चामा आएको पत्र
आइन्स्टाइनले हस्ताक्षर गरेको यही पत्र सन् २०२४ मा फेरि अन्तर्राष्ट्रिय चर्चाको विषय बन्यो।
ब्राजिलका केही वामपन्थी सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताहरूले उक्त पत्रलाई पुनः सार्वजनिक बहसको केन्द्रमा ल्याए।
त्यसको कारण पनि राजनीतिक नै थियो।
ब्राजिलका राष्ट्रपति लुइज इनासियो लुला दा सिल्भाले गाजापट्टीमा इजरायलले चालेका कदमहरूको तुलना होलोकास्टसँग गरेका थिए।
त्यसपछि आइन्स्टाइनको पुरानो पत्रलाई उद्धृत गर्दै केही व्यक्तिहरूले उनी इजरायलका विरोधी थिए भन्ने तर्क अघि सारे।
तर इतिहासकारहरूका अनुसार यस्तो निष्कर्ष निकाल्नु अत्यन्त सरलीकृत बुझाइ हुनेछ।
किनभने आइन्स्टाइनको दृष्टिकोण धेरै जटिल र बहुआयामिक थियो।
आइन्स्टाइन वास्तवमा इजरायलका समर्थक थिए कि आलोचक?
यस प्रश्नको स्पष्ट र सरल उत्तर दिन कठिन छ।
ब्रिटिश इतिहासकार रिचर्ड क्रोकेट आफ्नो पुस्तक ‘आइन्स्टाइन एन्ड ट्वेन्टिएथ सेन्चुरी पोलिटिक्स’ मा लेख्छन्- आइन्स्टाइनलाई कहिलेकाहीँ इजरायल र जियोनिज्मका आलोचकका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ भने कहिलेकाहीँ दृढ समर्थकका रूपमा चित्रित गरिन्छ।
क्रोकेटका अनुसार यी दुवै चित्रण प्रायः अपूर्ण हुन्छन्।
उनले लेखेका छन्, “आइन्स्टाइनलाई कहिले जियोनिज्म र इजरायल राज्यका आलोचकका रूपमा, त कहिले त्यसका समर्थकका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। प्रायः यस्तो गर्नेहरू आफ्नै राजनीतिक दृष्टिकोणलाई बलियो बनाउन उनको नाम प्रयोग गर्न चाहन्छन्।”
वास्तवमा आइन्स्टाइन न त इजरायलका अन्धसमर्थक थिए, न त त्यसका विरोधी।
उनी यहूदीहरूको राष्ट्रिय आकांक्षाप्रति सहानुभूतिशील थिए, तर त्यही समयमा मानवअधिकार, सहअस्तित्व र अन्तर्राष्ट्रिय न्यायका पक्षधर पनि थिए।
उनको दृष्टिमा कुनै पनि राष्ट्रको नैतिक मूल्य उसको शक्ति वा सैन्य सफलताले होइन, उसले मानवता र न्यायप्रति कति प्रतिबद्धता देखाउँछ भन्ने कुराले निर्धारण हुन्थ्यो।
त्यसैले इजरायलसँग सम्बन्धित विषयमा पनि उनी एउटै खेमामा उभिने व्यक्तित्व थिएनन्।
जहाँ समर्थन गर्नुपर्ने देख्थे, त्यहाँ समर्थन गर्थे; जहाँ आलोचना आवश्यक ठान्थे, त्यहाँ स्पष्ट रूपमा आलोचना पनि गर्थे।
आइन्स्टाइनलाई राष्ट्रपति पद किन प्रस्ताव गरियो?
अल्बर्ट आइन्स्टाइनले इजरायलको राष्ट्रपतिको प्रस्ताव अस्वीकार गरे पनि एउटा प्रश्न भने आजसम्म इतिहासकारहरूका लागि चासोको विषय बनेको छ-आखिर इजरायलले किन विश्वप्रसिद्ध वैज्ञानिक आइन्स्टाइनलाई राष्ट्रपतिको पद प्रस्ताव गरेको थियो?
ब्रिटिश इतिहासकार रिचर्ड क्रोकेटका अनुसार आइन्स्टाइन इजरायललाई केवल एउटा राष्ट्रका रूपमा मात्र हेर्दैनथे। उनी चाहन्थे कि इजरायल मानवता, न्याय, सहअस्तित्व र अन्तर्राष्ट्रिय उत्तरदायित्वजस्ता व्यापक मूल्यहरूको प्रतिनिधि राष्ट्र बनोस्।
क्रोकेटका अनुसार आइन्स्टाइनको राजनीतिक सोचको केन्द्रमा दुई प्रमुख धारणा थिए-अन्धराष्ट्रवादप्रतिको अविश्वास र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यप्रतिको विश्वास।
उनी लेख्छन्, “राष्ट्रवादप्रतिको गहिरो असहजता र अन्तर्राष्ट्रियताप्रतिको आकर्षणले जियोनिज्म र इजरायलबारे आइन्स्टाइनको दृष्टिकोणलाई सधैं सीमित र निर्देशित गरिरह्यो।”
यही व्यक्तिलाई सन् १९५२ मा इजरायलको सर्वोच्च संवैधानिक पद सम्हाल्ने प्रस्ताव गरिएको थियो।
अन्तर्राष्ट्रिय वैधताको खोजी
इतिहासकार मिशेल गारमानका अनुसार आइन्स्टाइनलाई राष्ट्रपतिको प्रस्ताव दिनुको एउटा महत्वपूर्ण उद्देश्य नवगठित इजरायललाई अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा र वैधता दिलाउनु पनि हुन सक्छ।
गारमान भन्छन्, “सायद यसको उद्देश्य केही वर्षअघि मात्रै रक्तपातपूर्ण युद्धपछि अस्तित्वमा आएको नयाँ राज्यलाई विश्व समुदायमा थप स्वीकार्यता दिलाउनु थियो।”
उनले सन् १९४८-४९ को अरब-इजरायल युद्धलाई संकेत गरेका थिए।
त्यो युद्धमा इजरायलले अरब लिगका सेनाहरूलाई पराजित गरेको थियो र संयुक्त राष्ट्रसंघले भावी प्यालेस्टिनी राज्यका लागि छुट्याएको भूभागको ठूलो हिस्सा आफ्नो नियन्त्रणमा लिएको थियो।
यस कारण इजरायलको वैधता र अन्तर्राष्ट्रिय छविबारे विभिन्न बहसहरू चलिरहेका थिए।
त्यस्तो अवस्थामा विश्वकै सबैभन्दा सम्मानित वैज्ञानिकमध्ये एक व्यक्तिलाई राष्ट्रपतिको पदमा ल्याउन सकिए इजरायलको अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा थप बलियो हुने विश्वास गरिएको हुन सक्छ।
गारमान सम्झाउँछन् कि इजरायलमा राष्ट्रपतिको पद अधिकांशतः औपचारिक र प्रतीकात्मक मानिए पनि यसको राजनीतिक महत्व कम छैन।
उनका अनुसार आइन्स्टाइनलाई केवल यहूदी भएकै कारण आमन्त्रण गरिएको थिएन।
“उनी जियोनिस्ट आन्दोलनसँग सम्बन्धित थिए, इजरायलको स्थापनाप्रति सहानुभूति राख्थे र विश्वभर सम्मानित व्यक्तित्व थिए। त्यसैले उनलाई राष्ट्रपतिको पद प्रस्ताव गरिएको थियो,” गारमानको तर्क छ, “इजरायलले विभिन्न कालखण्डमा देशको छवि सुधार्न तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव बढाउन अन्य चर्चित यहूदी व्यक्तित्वहरूलाई पनि सार्वजनिक भूमिकाका लागि प्रोत्साहित गर्ने प्रयास गरेको छ।”
उदाहरणका रूपमा उनले सन् १९९० को दशकको सुरुवाततिर तत्कालीन प्रधानमन्त्री शिमोन पेरेसले प्रसिद्ध लेखक आमोस ओजलाई राजनीतिमा प्रवेश गर्न दिएको प्रस्तावलाई उल्लेख गर्छन्।
द्विराष्ट्रिय राज्यको पक्षमा आइन्स्टाइन
आइन्स्टाइनको राजनीतिक दृष्टिकोण बुझ्न ‘ब्रिट शालोम’ नामक बौद्धिक समूहलाई बुझ्न आवश्यक हुन्छ।
सन् १९५२ सम्म आइपुग्दा ब्रिट शालोमको धारणा बहुमतमा थिएन। तर यो कुनै सानो वा अलग्गिएको समूह पनि थिएन।
यो जियोनिस्ट बुद्धिजीवीहरूको प्रभावशाली समूह थियो, जसका सदस्यहरू प्यालेस्टाइनमा यहूदी र अरब समुदायबीच सहअस्तित्वको सम्भावना खोजिरहेका थिए।
आइन्स्टाइन पनि यस समूहसँग आबद्ध थिए।
समूहका अन्य सदस्यहरूमा बीसौँ शताब्दीका चर्चित चिन्तक तथा दार्शनिक हाना आरेंट, मार्टिन बूबर र गर्शोम शोलेमजस्ता व्यक्तित्वहरू समावेश थिए।
ब्रिट शालोमका केही सदस्यहरू यरुशलमस्थित हिब्रु विश्वविद्यालयका संस्थापकहरूमध्ये पनि थिए।
यस समूहको मुख्य विश्वास के थियो भने यहूदी र अरब समुदायका समान राष्ट्रिय अधिकारलाई स्वीकार गर्दै एउटा साझा वा द्विराष्ट्रिय राज्यको व्यवस्था सम्भव हुन सक्छ।
आजको राजनीतिक सन्दर्भमा यो धारणा निकै विवादास्पद मानिन्छ।
मिशेल गारमानका अनुसार वर्तमान इजरायली राजनीतिक परिवेशमा यस्तो सोच राख्नेहरूलाई धेरैजसो शंकाको दृष्टिले हेरिन्छ।
उनका अनुसार प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहूको नेतृत्वमा रहेको वर्तमान राजनीतिक धाराले फरक दृष्टिकोणका लागि सीमित स्थान मात्र उपलब्ध गराउँछ, विशेषगरी दुई राष्ट्रको समाधान (टु-स्टेट सोलुसन) जस्ता प्रस्तावहरूको हकमा।
यस सन्दर्भमा गारमान एउटा रोचक प्रश्न उठाउँछन्- “आजको समयमा आइन्स्टाइनजस्तो नैतिक र बौद्धिक प्रभाव भएको व्यक्ति को होला?”
त्यसपछि उनी अर्को उदाहरण दिन्छन्।
रसायनशास्त्रतर्फ नोबेल पुरस्कार प्राप्त वैज्ञानिक एडा योनाथले इजरायलको प्यालेस्टिनी भूभागमाथिको नियन्त्रण तथा गाजाको अवस्थाबारे आलोचनात्मक धारणा राख्दै आएकी छन्।
गारमान भन्छन्, “कल्पना गरौं, आज त्यस्तो व्यक्तिलाई राष्ट्रपतिको पद प्रस्ताव गरियो भने के उनले स्वीकार गर्लिन्? मलाई त त्यस्तो लाग्दैन।”
आइन्स्टाइनको साटो राष्ट्पति बनेका ज्वी र नेतन्याहूसँगको साइनो
आइन्स्टाइनले प्रस्ताव अस्वीकार गरेपछि इजरायलले अर्को व्यक्तिलाई राष्ट्रपति चयन गर्यो।
सन् १९५२ मा इतिहासकार तथा जियोनिस्ट नेता आइज्याक बेन ज्वी इजरायलका दोस्रो राष्ट्रपति बने।
उनी हाइम वाइजम्यानका उत्तराधिकारी थिए र लामो समयसम्म उक्त पदमा रहे।
उता, आइन्स्टाइनले आलोचना गरेका मेनाकेम बेगिन भने क्रमशः इजरायली राजनीतिमा अझ प्रभावशाली बन्दै गए।
उनले स्थापना गरेको हेरुत पार्टी इजरायलको दक्षिणपन्थी तथा रूढिवादी राजनीतिक धाराको प्रमुख शक्ति बन्यो।
सन् १९७७ मा बेगिन इजरायलका प्रधानमन्त्री बने र सन् १९८३ सम्म पदमा रहे।
यो इजरायली राजनीतिक इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण मोड थियो, किनभने त्यसअघि लामो समयसम्म देशमा वामपन्थी वा केन्द्र-वाम शक्तिहरूको प्रभुत्व रहेको थियो।
पछि हेरुत पार्टी अन्य दक्षिणपन्थी समूहहरूसँग मिलेर ‘लिकुड’ नामक ठूलो राजनीतिक गठबन्धनमा रूपान्तरित भयो।
समयसँगै लिकुड इजरायलको सबैभन्दा प्रभावशाली राजनीतिक शक्तिमध्ये एक बन्यो।
सन् २००६ देखि यस पार्टीको नेतृत्व बेन्जामिन नेतन्याहूले गर्दै आएका छन्।
नेतन्याहू इजरायलको इतिहासमा सबैभन्दा लामो समय प्रधानमन्त्री रहने नेता बनेका छन्।
विभिन्न कार्यकाल जोड्दा उनी करिब १८ वर्षभन्दा बढी समयसम्म प्रधानमन्त्री पदमा रहिसकेका छन्।
यसरी हेर्दा, सन् १९५२ मा अल्बर्ट आइन्स्टाइनले अस्वीकार गरेको एउटा प्रस्ताव केवल व्यक्तिगत निर्णय मात्र थिएन। त्यो निर्णयले इजरायलको राजनीतिक इतिहासमा एउटा रोचक अध्याय थप्यो।
यदि आइन्स्टाइनले त्यो प्रस्ताव स्वीकार गरेका भए इतिहास कस्तो हुन्थ्यो भन्ने प्रश्नको उत्तर कसैसँग छैन।
तर एउटा कुरा भने स्पष्ट छ-उनले आफूलाई उपयुक्त नठानेको पद स्वीकार नगरी आफ्नो बौद्धिक इमानदारी र आत्ममूल्याङ्कनप्रतिको प्रतिबद्धता देखाएका थिए।
त्यसैले आज पनि इजरायलको राष्ट्रपतिको प्रस्ताव अस्वीकार गर्ने उनको निर्णय राजनीतिक इतिहासका सबैभन्दा चर्चित र स्मरणीय घटनामध्ये एक मानिन्छ।
(बीबीसीको सहयोगमा)
