तिहारको आगमनसँगै घर-आँगन र चोकहरूमा गुन्जिने एउटा परिचित आवाज हो– कौडाको ख्याट-ख्याट। जुवाको खालमा रमाइलोका लागि खेलिने यी साना, चिल्ला समुद्री शंख (घोंघा) केवल मनोरञ्जनका साधन मात्र होइनन्, यिनले हजारौं वर्षको आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक इतिहास बोकेका छन्। कुनै बेला विश्वको सबैभन्दा पुरानो र व्यापक मुद्राको रूपमा चलेको यही कौडा आज नेपाली चाडपर्वमा खेलीने खेल भनेर पनि चिनिन्छ। पछिल्लो समय कौडा खेललाई जुवाको रुप दिँदा यसबाट भित्रिने नकारात्मकहरुका बारेमा बढि चर्चा हुन थालेको छ ।
विश्वको पहिलो विश्वव्यापी मुद्रा
कौडाको यात्रा हिन्द महासागर र प्रशान्त महासागरका पानीबाट सुरु भएको मानिन्छ। विशेषगरी ‘साइप्रिया मोनेटा’ नामक प्रजातिको यो शंख आफ्नो सुन्दरता, टिकाउपना र सहजै गणना गर्न सकिने गुणका कारण हजारौं वर्षअघि नै मुद्राको रूपमा प्रयोग हुन थालेको थियो। यो अफ्रिका, दक्षिण एसिया र चीनसम्म फैलिएको पहिलो विश्वव्यापी मुद्रा प्रणाली थियो।
नेपालमा यो भारतसँगको व्यापारिक मार्ग हुँदै भित्रिएको मानिन्छ। मल्लकाल र प्रारम्भिक शाहकालमा यो नेपालको एक प्रमुख मुद्रा थियो। यसको आर्थिक महत्त्व कति थियो भन्ने कुरा नेपाली उखान “एक कौडीको भाउ छैन” ले आज पनि झल्काउँछ। जब व्यवस्थित धातुका सिक्का प्रचलनमा आए, कौडाको मौद्रिक प्रयोग घट्यो, तर धनकी देवी लक्ष्मीसँग जोडिएकाले यसको सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्व झनै बलियो भयो।
कसरी खेलिन्छ कौडा? यस्ता छन् नियम
मुद्राबाट चाडवाडमा खेलिने मनोरञ्जनको साधन बनेको कौडा खेल्ने आफ्नै नियम र शैली छन्, जसले खेललाई रोचक बनाउँछ।
यो खेल जम्मा १६ वटा कौडा प्रयोग गरेर खेलिन्छ। सामान्यतया चारजना मुख्य खेलाडीहरू बस्छन्, जसले क्रमशः तिया (३), चौका (४), पन्जा (५) र छक्का (६) दाउ बाँडेर लिन्छन्। खेलमा तिया र पन्जा तथा चौका र छक्का दाउ लिने खेलाडीहरू एक-अर्काको आमने-सामने बस्ने चलन छ। बाँकी व्यक्तिहरूले भने इच्छाअनुसार कुनै पनि दाउमा ‘च्याँखे’ थापेर (साइड बेट लगाएर) खेलमा सहभागी हुन सक्छन्।
खेल सुरु हुनुअघि सबै खेलाडीले सहमतिमा ‘ठिनी’ (न्यूनतम बाजी) राख्छन्। चौका दाउ लिने खेलाडी, जसलाई ‘हाते’ भनिन्छ, ले खेलको सुरुवात गर्छ। कौडा फाल्दा कतिवटा कौडा घोप्टो वा ठाडो पर्यो, त्यसैको आधारमा जित-हारको निर्णय हुन्छ।
खेलका केही रोचक नियमहरू छन्:
- पहिलो पटक जित्ने (मार्ने) खेलाडीले अनिवार्य रूपमा’घण्टी’ (एक प्रकारको फिस) बुझाउनुपर्छ।
- कौडा फाल्दा ‘मार्यो’ (जित्यो) भने उसले फेरि फाल्न पाउँछ, तर ‘तिर्यो’ (हार्यो) भने पालो अर्को खेलाडीमा सर्छ।
- खेल रोक्नका लागि पालो चौका दाउमै पुग्नुपर्ने मान्यता छ, नत्र ‘कौडाले पिर्छ’ (अशुभ हुन्छ) भन्ने विश्वास गरिन्छ।
- कौडा एक हातले फाल्नुपर्ने र सबैले गणना पूरा गरेपछि मात्र उठाउनुपर्ने नियम छ। गणना नसकिँदै कौडा उठाउनेले सबैलाई त्यो पटकको ठिनी तिर्नुपर्ने हुन्छ।
तिहारको अभिन्न अंग: खेल र पूजा
आज कौडा नेपाली समाजमा, विशेषगरी तिहारमा, दुई प्रमुख भूमिकामा देखिन्छ। पहिलो, यो सामाजिक जमघट हुँदा खेलिने खेलका रुपमा चिनिन्छ। दोस्रो, लक्ष्मी पूजा गर्दा कौडालाई अनिवार्य रूपमा पूजा सामग्रीमा राखिन्छ। यसलाई पैसा, सुन-चाँदीसँगै पूजा गरेर घरको ढुकुटी वा पसलको गल्लामा राख्दा लक्ष्मीको बास हुने र धन वृद्धि हुने जनविश्वास छ।
यद्यपि, रमाइलोका लागि खेलिने यो परम्परागत खेललाई जुवाको रूप दिनु नहुने जानकारहरू बताउँछन्। नेपाली समाजको प्रचलित भनाई-“नखेल्नु है जुवा र तास, धनको नाश जीवनको वनबास” भन्ने मर्मलाई बुझेर यसलाई केवल मनोरञ्जन र संस्कृति संरक्षणको पाटोको रूपमा मात्र लिनुपर्छ।
यसरी, कुनै बेला विश्वभरको अर्थतन्त्र चलाउने समुद्री मुद्रा आज हाम्रो संस्कृतिमा समाहित भएर चाडपर्वको रौनकमा परिणत भएको छ। कौडाको यो यात्राले देखाउँछ कि कसरी एउटा भौतिक वस्तुले समयसँगै आफ्नो भूमिका बदलेर सांस्कृतिक र भावनात्मक प्रतीक बन्न सक्छ।
