हामी अक्सर मोबाइल र स्क्रिनले हाम्रो दिमागमा कस्तो असर गरिरहेको छ भन्ने कुरामा चिन्ता गर्छौँ। तर हालै मैले आफ्नो हातको कान्छी औंलामा एउटा सानो र कडा गाँठो (ट्युमर जस्तो भाग) देखेँ।
यो ठीक त्यही ठाउँमा थियो जहाँ म आफ्नो फोन अड्याएर समात्ने गर्छु। तब मैले सोचेँ– मेरो फोनले मेरो शरीरका बाँकी भागहरूमा कस्तो असर गरिरहेको होला?
यसको जवाफ पाउन मैले केही विशेषज्ञहरूसँग कुरा गरेँ। नयाँ वैज्ञानिक अनुसन्धानका अनुसार, मोबाइल फोन र अन्य डिजिटल उपकरणहरूले हाम्रो शरीरमा धेरै परिवर्तनहरू ल्याउन सक्छन्।
यसले हाम्रो गर्धनको आकार बदल्न सक्छ, आँखालाई नोक्सान पुर्याउन सक्छ, हातको चाल (मुभमेन्ट) लाई प्रभावित गर्न सक्छ र मांसपेशीको शक्ति कम गर्न सक्छ। केही मानिसहरूको मान्यता छ, प्रविधिमा धेरै निर्भर जीवनशैलीका कारण अनुहारमा चाउरीपना पनि बढ्न सक्छ।
चिन्ताको कुरा के हो भने, यी शारीरिक समस्याहरूका कारण पछि गएर स्मरणशक्ति वा सोच्ने-बुझ्ने क्षमतामा कमी आउने जस्ता गम्भीर समस्याहरू पनि हुन सक्छन्।
मलाई थाहा छैन तपाईं के सोच्नुहुन्छ, तर म चाहन्न प्रविधिले मेरो शरीरलाई नोक्सान पुर्याओस्। विशेष गरी लामो समयसम्म बसिरहनु पनि यस समस्याको एउटा ठूलो कारण हो।
यदि प्रविधिले तपाईंको शरीरमा खराब असर नगरोस् भन्ने चाहनुहुन्छ भने, यसका लागि केही सजिला कदमहरू चाल्न सक्नुहुन्छ।
मेरुदण्डमा असर
यदि तपाईं यो लेख फोनमा पढिरहनु भएको छ भने, हुन सक्छ तपाईंले यसलाई हेर्नका लागि आफ्नो टाउको तल झुकाउनु भएको छ।
टाउकोलाई अगाडितर्फ झुकाएर राख्ने यो स्थितिलाई “फर्वार्ड हेड पोस्चर” (Forward Head Posture) भनिन्छ। यसले तपाईंको गर्धनमा २७ किलोग्रामसम्मको दबाब बढाउन सक्छ।
समयसँगै यसले तपाईंको मेरुदण्डको डिस्कलाई नोक्सान पुर्याउन सक्छ। जोर्नी र मांसपेशीहरूलाई कमजोर बनाउन सक्छ। यहाँसम्म कि तपाईंको फोक्सोको क्षमता पनि कम गर्न सक्छ। यसको एउटा नाम पनि राखिएको छ, “टेक नेक” (Tech Neck)।
यसले तपाईंको शरीर देखिने तरिकालाई पनि स्थायी रूपमा बदल्न सक्छ। डाक्टरको सल्लाहमा केही विशेष व्यायामहरूले यो समस्या ठीक गर्न मद्दत गर्न सक्छन्। तर केही सजिला परिवर्तनहरू यस्ता छन्, जसलाई तपाईं अहिलेदेखि नै सुरु गर्न सक्नुहुन्छ:
–आफ्नो फोनलाई अलिकति माथि उठाएर राख्नुहोस्।
–स्क्रिनलाई आफ्नो आँखाको लेभलमा (सिधा अगाडि) राख्नुहोस्।
–फोन तपाईंको अनुहारबाट लगभग एक हातको दूरीमा होस्।
–कम्प्युटर मनिटरका लागि पनि यही कुरा लागू हुन्छ।
–केही विशेषज्ञहरू भन्छन्, स्क्रिनबाट बीच-बीचमा ब्रेक लिनु पनि सहयोगी हुन सक्छ। हरेक आधा घण्टापछि २० मिनेटको ब्रेक लिने प्रयास गर्नुहोस्।
छालामा जलन र गर्धनमा चाउरीपना
हालै एउटा नयाँ चिन्ता बाहिर आएको छ। के ‘टेक नेक’ का कारण गर्धनमा चाउरी परिरहेको छ? ब्रिटेनको ‘रोयल कलेज अफ फिजिसियन्स’ की फेलो तथा सल्लाहकार छालारोग विशेषज्ञ जस्टिन हेक्सटाल भन्छिन्, “सिद्धान्ततः यो कुरा बुझ्न सकिन्छ।”
उनका अनुसार बारम्बार पर्ने दबाब चाउरीपनाको कारण बन्छ। त्यसैले हरसमय अगाडि झुक्नु र गर्धनलाई बंग्याएर राख्नु एउटा समस्या हुन सक्छ।
तर हेक्सटालका अनुसार अहिलेसम्म कुनै राम्रो अनुसन्धानले यो कुरालाई प्रमाणित गर्न सकेको छैन। उनी अनलाइनमा देखिने कुनै पनि विशेष “टेक नेक” क्रिम वा उत्पादनहरू किन्न सल्लाह दिँदिनन्।
यद्यपि, छालासँग जोडिएका अन्य समस्याहरू पनि चिन्ताको विषय हुन्। विशेष गरी ती मानिसहरूका लागि, जसले आफ्नो स्मार्टवाच (Smartwatch) कहिल्यै हातबाट उतार्दैनन्।
उनी भन्छिन्, “अँध्यारो र ओसिलो वातावरण (जस्तै तपाईंको घडीमुनिको भाग) इस्ट (यीस्ट/ढुसी) का लागि धेरै राम्रो हुन्छ। त्यसैले तपाईंको छालामा जलन वा एक्जिमा पनि हुन सक्छ।”
यसले छालाको सुरक्षात्मक तहलाई नोक्सान पुर्याउन सक्ने भएकाले, हेक्सटाल भन्छिन्– प्राविधिक उत्पादनहरूमा प्रयोग हुने केही पदार्थहरूप्रति हामी संवेदनशील हुनुपर्छ । यस्ता पदार्थहरूमा निकेल, रबर, लेटेक्स र एक्रिलेट्स नामक रसायनहरूको समूह पर्दछन्।
यसको समाधान सरल छ । आफ्नो स्मार्टवाचलाई धेरै पटक हातबाट उतार्नुहोस् र आफ्नो छाला धुनुहोस्। उनी यो पनि सल्लाह दिन्छिन्– यदि तपाईं दिनभरि घडी लगाउनुहुन्छ भने, ब्यारियर क्रिमको प्रयोग गर्नुहोस्।
नजर कमजोर हुनु
मायोपिया (नजिकका चीजहरू सफा देखिने, तर टाढाका चीजहरू धमिलो देखिने समस्या) का मामिलाहरू विगत केही दशकदेखि धेरै तीव्र गतिमा बढिरहेका छन्।
अमेरिकाको ओहायो स्टेट युनिभर्सिटीमा अप्टोमेट्रीका प्राध्यापक डोनाल्ड मट्टी भन्छन्, “हामीले बच्चाहरूको आँखाको विकासमा २० वर्षभन्दा बढी समयसम्म अध्ययन गर्यौँ र मायोपियाको सुरुवात तथा यसको बढ्दो जोखिमलाई हेर्यौँ।”
एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न यो थियो, के मायोपियाको सम्बन्ध “क्लोज वर्क” सँग छ, अर्थात् त्यस्ता कामहरू जसमा तपाईंले आफ्नो अनुहारको धेरै नजिक रहेको कुनै चीजमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ, जस्तै फोनको प्रयोग। उनी भन्छन्, “यसको जवाफ थियो, वास्तवमा त्यस्तो होइन।”
तर यस अध्ययनमा अर्को एउटा कुरा बाहिर आयो। बाहिर (घाम वा खुला ठाउँमा) बिताएको समयले आँखामा राम्रो प्रभाव देखाउँछ। मट्टी भन्छन्, “मानिन्छ, बाहिरको उज्यालो प्रकाशले रेटिनाबाट डोपामिन (Dopamine) को स्रावलाई बढाउँछ।” यसले आँखाको विकास हुने प्रक्रियालाई प्रभावित गर्न सक्छ।
प्रविधिले हाम्रो जीवनशैलीलाई यसरी परिवर्तन गरिदिएको छ अब हामी पहिलेको तुलनामा धेरै समय घरभित्रै बिताउन थालेका छौँ। मट्टीको मान्यता छ, तपाईंका डिजिटल उपकरणहरूले तपाईंको आँखामा अप्रत्यक्ष रूपमा नकारात्मक प्रभाव पारिरहेका हुन सक्छन्।
मट्टीका अनुसार, यसको समाधान धेरै सजिलो छ, तपाईंले बाहिर खुला वातावरणमा बढी समय बिताउन आवश्यक छ। यो केवल तपाईंको आँखाका लागि मात्र राम्रो होइन, बरु यसले तपाईंको निद्रा पनि राम्रो बनाउन सक्छ।
हातहरू कमजोर हुनु
ग्रिप स्ट्रेन्थ (हातको पकडको शक्ति) लाई अहिले तपाईंको समग्र स्वास्थ्यको एउटा महत्त्वपूर्ण संकेत मानिँदैछ। एउटा अध्ययनले पत्ता लगाएको छ, यसले रक्तचाप (ब्लड प्रेसर) को तुलनामा अल्पायुमै हुने मृत्युको जोखिमको राम्रो अनुमान लगाउन सक्छ।
धेरै देशहरूमा, विशेष गरी युवाहरूमा ग्रिप स्ट्रेन्थ लगातार कम हुँदै गइरहेको छ।
जर्मनीको मेडिकल युनिभर्सिटी अफ लजिट्जमा मेडिकल सोशियोलोजीका प्राध्यापक योहानेस बेलर भन्छन्, “एक पुस्तामा शक्तिको यो कमी केवल कमजोर हातहरूको मात्र कुरा होइन, बरु यो युवा पुस्ताको भविष्यको स्वास्थ्यका बारेमा एउटा प्रारम्भिक चेतावनी पनि हुन सक्छ।”
उनी भन्छन्, “कम्प्युटरमा आधारित र लामो समयसम्म बसिरहने कामहरूतर्फ बढ्दो झुकाव नै शारीरिक फिटनेसमा गिरावटको कारण बनिरहेको छ भनी मान्नका लागि पर्याप्त कारणहरू छन्।”
हुन सक्छ यसै कारणले ग्रिप स्ट्रेन्थ पनि प्रभावित भइरहेको हो। तपाईं एउटा टेनिस बललाई जति सक्दो धेरै बलियो गरी निचोर्न सक्षम हुनुपर्छ र त्यो पकडलाई १५-३० सेकेन्डसम्म कायम राख्न सक्नुपर्छ।
तर प्रश्न केवल हातको पकडलाई बलियो बनाउने मात्र होइन, बरु तपाईंको समग्र शारीरिक फिटनेसलाई राम्रो बनाउने बारेमा पनि हो। यसका लागि जिम जानुहोस् र नियमित व्यायाम गर्नुहोस्।
हात र आँखाको समन्वय
यस्तो देखिन्छ, प्रविधिले मोटर स्किल्स (Motor Skills) लाई प्रभावित गर्छ। मोटर स्किल्स ती क्षमताहरू हुन् जसले शरीर र दिमागलाई मिलेर सटिक गतिविधिहरू गर्न मद्दत गर्दछन्।
जर्मनीको युनिभर्सिटी अफ रेगेन्सबर्गमा डेभलपमेन्ट साइकोलोजी र एजुकेसनका प्राध्यापक सेबास्टियन सुगेट भन्छन्– उपलब्ध प्रमाणहरूले प्रविधिबाट मोटर स्किल्समा नकारात्मक प्रभाव परिरहेको छ।
हामी वयस्कहरूको तुलनामा बच्चाहरूमा यसको प्रभावका बारेमा धेरै कुराहरू जान्दछौँ। सुगेटको आफ्नै अनुसन्धानले देखाउँछ, धेरै स्क्रिन टाइम (Screen Time) र कमजोर मोटर स्किल्स बीच सीधा सम्बन्ध छ।
सुगेट यद्यपि यो भन्दैनन् तपाईंले आत्तिनुपर्छ वा स्क्रिनको प्रयोग पूर्ण रूपमा बन्द गर्नुपर्छ। यसको सट्टा उनी भन्छन्, आफ्नो दैनिक जीवनमा बढी भन्दा बढी त्यस्ता कामहरू समावेश गर्नुहोस् जसमा हातहरूको प्रयोग हुन्छ।
हातले गरिने कामहरूमा खाना पकाउने जस्ता गतिविधिहरू समावेश हुन सक्छन्। सुगेट आफैँ काठको काम (सिकर्मी काम) गर्छन्। तपाईं केवल हातले लेख्ने बानी मात्र पनि बसाल्न सक्नुहुन्छ।
–बीबीसी फ्युचरबाट ।
